ناپیوستگی چیست؟ و چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

ناپیوستگی یکی از نشانه‌های بارز چینه‌شناسی است که میتوان آن را در بین بعضی از لایه‌های سنگ‌های رسوبی، یا بین سنگ‌های رسوبی، آذرین و دگرگونی ملاحظه کرد.

ناپیوستگی چیست؟

ناپیوستگی عبارت است از قطع شدگی در توالی لایه‌های سنگ‌ها از نظر چینه‌شناسی که بر اثر آن لایه‌های سنگ‌های جدیدتر روی سنگ‌های قدیم‌تر که ممکن است هوازدگی را متحمل شده یا نشده باشند به طوری قرار می‌گیرند که معرف توالی واقعی لایه‌ها نیست و منعکس کننده وقفه (نبود چینه) در رسوبگذاری است.

بنابراین ناپیوستگی‌ها که به صورت سطوحی فرض می‌شوند معرف نبود یا گم‌شدگی در زمان زمین‌شناسی‌اند که طی این مدت زمان ممکن است فقط عمل رسوبگذاری صورت نگیرد یا علاوه بر صورت نگرفتن عمل رسوبگذاری، عمل فرسایش لایه‌های قبلی هم اتفاق بیفتد.
به مدت زمان زمین‌شناسی که طی آن ضخامتی از لایه‌های رسوبی بر اثر فرسایش (اگر عمل فرسایش اتفاق افتاده باشد) از بین رفته به اضافه طول زمان زمین شناسی که طی آن رسوبگذاری انجام نشده هیاتوس گویند.

نشانه‌های تشخیص ناپیوستگی

طی دوره‌ها یا دوران‌های گذشته زمین‌شناسی بر اثر حوادث و تغییراتی که به وقوع پیوسته ناپیوستگی‌های متعددی به وجود آمده که در نقاط مختلف دنیا دیده شده است. برای تشخیص و پی بردن به وجود ناپیوستگی‌های موجود در بین لایه‌های سنگ‌های رسوبی یا بین سنگهای رسوبی، آذرین و دگرگونی باید از نشانه‌های چندی استفاده شود. این نشانه‌ها به ترتیب از حالت کاملاً واضح تا حالت غیر واضح به شرح زیرند:

الف) اختلاف زاویه شیب:

آشکارترین نشانه تشخیص ناپیوستگی از نوع دگرشیبی است. نحوه به وجود آمدن این نوع نشانه به این ترتیب است که بر اثر حوادث کوهزایی طبقات رسوبی ممکن است چین بخورند و از محیط رسوبی خارج شوند.

لایه‌های چین‌خورده ممکن است پس از مدت زمان زمین‌شناسی کوتاه یا بلند و فرسوده شدن دوباره بر اثر پیشروی دریا با آب پوشیده شوند و مواد رسوبی بر روی آن‌ها به طور افقی ته‌نشین شود و لایه‌های جدیدی را به وجود بیاورند. لایه‌های اخیر (جدید) که از نظر زاویه شیب با لایه‌های قبلی فرق دارد و اغلب زاویه شیب آنها کمتر از لایه‌های قبلی است و ممکن است جهت شیب آنها هم با لایه‌های قبلی متفاوت باشد احتمال دارد بر اثر حرکات کوهزایی مجدد همراه با لایه‌های قدیمی به کلی از آب خارج شوند.

فصل مشترک این دو دسته از لایه های رسوبی که زاویه شیب متفاوتی دارند سطح ناپیوستگی است و در این سطح اكثراً رسوبات تخریبی دانه درشت (کنگلومرا) که بر اثر فرسایش به وجود آ آمده‌اند نیز دیده می‌شود.

ب) سطح فرسایشی

سطح فرسایشی چه در بین سنگ‌های آذرین و رسوبی و چه فقط در بین سنگ‌های رسوبی یکی دیگر از نشانه‌های بارز برای پی بردن به وجود ناپیوستگی است برای مثال وقتی بر اثر بالا آمدن محیط رسوبی مواد رسوبی ته‌نشین شده از آب خارج می‌گردد یا اینکه توده آذرین بر اثر فعالیت‌های درونی بالا می‌آید و سرد می‌شود، عمل فرسایش و هوازدگی سنگ‌های سطحی (رسوبی یا آذرین) شروع به فعالیت می‌کند. نتیجه این هوازدگی و فرسایش به وجود آمدن حفره‌های بزرگ و کوچک و جدا شدن قطعات درشت و ریز زاویه‌دار از سنگ‌های سطحی قسمت زیرین (بخش بالا آمده آذرین یا رسوبی) است.

حال پس از گذشت مدت زمان زمین شناختی ممکن است دریا روی سطح فرسوده شده پیشروی کند و مواد رسوبی را بر جای بگذارد. ضمن ته‌نشین شدن مواد رسوبی احتمال دارد قطعاتی از سنگ‌های فرسوده شده زیرین در طبقه بلافصل بالای سطح فرسوده شده (همان سطح ناپیوستگی) وارد شود که این هم خود وسیله‌ای برای اطمینان بیشتر به وجود سطح فرسایشی و در نتیجه ناپیوستگی است علاوه بر این گاهی در سطوح فرسایش یافته (بخصوص آذرین) ترکیباتی از آهن، منگنز، کانی گلوکونیت و فسفات که بر اثر تجزیه و خرد شدن سنگ‌ها و هوازدگی شیمیایی حاصل شده‌اند نیز در رسوبات دیده می‌شود.

ج) آثار دگرگونی

سنگ‌های رسوبی یا سنگ‌های آذرین و دگرگونی قدیمی، بر اثر مجاورت با توده‌های سنگ‌های آذرین دگرگون می‌شوند و در آنها بر اثر دگرگونی کانی‌های جدیدی که موسوم به کانی‌های دگرگونی است به وجود می‌آید. کانی‌های دگرگونی جدید که حاصل دگرگونی است وسیله‌ای است برای پی بردن به دگرگونی و درجۀ آن. در مواقعی که در فصل مشترک سنگ‌های رسوبی که روی توده‌های آذرین قرار دارد هیچ گونه اثر دگرگونی دیده نشود می‌توان وجود سطح فرسایشی را پیش‌بینی کرد و سپس با بررسی دقیق‌تر سطح مجاورت توده آذرین زیرین با لایه‌های سنگ‌هاى رسوبی روی آن به وجود سطح فرسایشی و در نتیجه سطح ناپیوستگی اطمینان حاصل کرد.

در این قبیل سطوح معمولاً قطعات درشت و ریز سنگ‌های آذرین و حفره‌های بزرگ و کوچک که بر اثر هوازدگی و فرسایش سنگ‌های سطحی توده آذرین قبل از ته‌نشین شدن لایه‌های سنگ‌های رسوبی آمده دیده میشود.

د) فسیل‌ها

اگر ضمن بررسی توالی لایه‌های سنگ‌های رسوبی منطقه اختلاف زاویه شيب و سطح فرسایشی دیده نشد، باید فسیل‌های شاخص موجود در لایه‌های سنگ‌های رسوبی را بررسی کرد در چنین حالتی اگر فسیل‌های شاخص مربوط به فاصله زمان زمین شناختی کوتاه یا بلند دیده نشد میتوان وجود سطح ناپیوستگی را پیش‌بینی کرد و سپس با بررسی دقیق‌تر فسیل‌های موجود در سنگ‌ها در آزمایشگاه به وجود سطح ناپیوستگی اطمینان حاصل کرد.