پوسته زمین
آنچه در این مقاله میخوانید...
نگاه کلی به پوسته زمین
با نگاهی گذرا به وضعیت کنونی و ساختمان کلی پوسته زمین متوجه میشویم که ساختمان و ضخامت پوسته در نواحی مختلف متفاوت است و در حالت کلی میتوان گفت پوسته به دو بخش قارهای و اقيانوسی تقسیم میشود.
پوسته قارهای، حدود ۴٧ درصد و پوسته اقیانوسی حدود ۵٣ درصد سطح زمین را تشکیل میدهند. در ضمن اقیانوس به منطقهای اطلاق میکنند که لایه گرانیتی نداشته باشد و در زیر لایه رسوبی، لایه بازالت اقیانوسی وجود داشته باشد. بنابراین، در حد واسط بین پوسته قارهاى و پوسته اقيانوسى منطقه حد واسطى وجود دارد (منطقه حاشيه قارهای) که ضخامت و ساختمان آن، حد واسط یوسته قارهای و اقيانوسی است.
پوسته قارەای زمین
ضخامت پوسته قارهای حدود ٣٠ تا ۶۵ کیلومتر و شامل لایههای مختلفی است که از سطح به عمق عبارتند از:
لایه رسوبی
ممکن است از لایههای نرم و منفصل (رسوبات عهدحاضر) و یا سخت و چینخورده (رسوبات قدیمی) تشکیل شده باشد. ضخامت اين لايه در نقاط مختلف متفاوت است و بهطور متوسط حدود ٣/۵ کیلومتر برآورد میشود ولی در بسیاری از مناطق، این لایه به وسيله سنگهای آذرین یا دگرگونی قطع میشود، بنابراین ضخامت آن به صفر میرسد.
لایە دگرگونی فوقانی
با توجه به فشار و دمای شروع دگرگونی، در زیر لایه رسوبی فوقالذکر، لایه دگرگونیای وجود دارد که تا عمق حدود ٢٠ کیلومتر ادامه مییاید. در واقع لایه مزبور، رسوبات دفن شدهای است که روی هم انباشته شدهاند و شرایط دگرگونی تدفینی در آن فراهم شده است. این دگرگونی را نباید با دگرگونی ناحیهای که در حاشیه مناطق فرورانش به صورت نواری طویل دیده میشوند و در آنها فشار جهتدار نقش اساسی دارد، یکی دانست.
لایه گرانیتی
این لایه در زیر لایه دگرگونی فوقانی قرار دارد و بخش اعظم پوسته قارهای را تشکیل میدهد و همانطور که در بالا ذکر شد در بعضی مناطق به دلیل بالازدگی و عوامل فرسایش، در سطح زمين ظاهر میشود، مانند گرانیت الوند همدان یا گرانیت مشهد. ضخامت لایۀ گرانیتی در مناطق مختلف متفاوت است.
لایه دگرگونی تحتانی
لایه گرانیتی در اعماق بیشتر، به تدریج به سنگھایی که به کانیهای بیآب و مقاوم تبدیل می شود (مجموع گرانولیت و شارنوکیت) که با توجه به ویژگیھای کانیشناسی و فابریک، آنها را جزو سنگهای دگرگونی فشار و حرارت زیاد در نظر میگیرند و جهت تمایز آن با سنگهای دگرگونی فوقانی که به آن اکتینیت هم میگویند آن را به مجموعه دگرگونی تحتانی یا بیآب مینامند. با توجه به فاصله زیاد آنها از سطح زمین، سنگهای مذکور در سطح زمین نایاباند و فقط در
(سیبری، کانادا، افریقا) دیدہ میشوند.
گاهی نیز قطعاتی از این سنگها در ماگمای بازالتی که بیشتر از اعماق سرچشمه میگیرد و ضمن صعود به سطح زمین، از خلال اين لايه عبور مىكند دیده میشود (انکلاو). در ایران، تا کنون گزارشی از پیدایش این سنگها حتی به صورت انکلاو در سنگهاى بازالتی منتشر نشده است. ولی حضور آنها به عنوان اجزای تشکیل دهنده پوسته قارەای عمیق امری عادی به نظر میرسد.
لایه بازیک
داخلىترين لايه سازنده پوسته قارهاى از لايه بازيک تشكيل شده است. اين لايه را به غلط لايه بازالتی هم میگویند. زیرا اگرچه از نظر ترکیب شيمیایی ممكن است مشابه بازالت يا حتى آندزیتهای بازالتی باشد ولی از نظر ویژگیهای بافتی و کانیشناسی با بازالت معمولی سازنده کف اقیانوسها متفاوت است لایه مزبور تا ناپیوستگی موهورویچی ادامه میباید.
پوسته اقیانوسی زمین
پوسته اقیانوسی حدود ٨ تا ١٢ کیلومتر ضخامت دارد و در حالت کلی از دو بخش رسوبی و بازالتی تشکیل شده است. در كف اقیانوسهای فعلی، بخش فوقانى لايه رسوبى شامل رسوبات نرم و لجن مانند است که بهتدریج در اعماق بیشتر به مخلوطی از سنگهای رسوبی – آتشفشانی (حاصل فعالیتهای آتشفشانی کف اقیانوسی) ختم میشود. ضخامت آن بسيار متفاوت و از ۵٠٠ تا ٣۵٠٠ متر در تغییر است.
در زیر این مجموعه رسوبی – آتشفشانی، سنگهای بازالتی و گابرویی قرار دارند که تا مرز موهو ادامه دارد. با توجه به آنکه، پوسته اقیانوسی در محل پشته اقیانوسی به وجود میآید و به مرور از آن محل دور میشود و سرانجام به زیر صفحات مجاور فرو مىرود (فرورانش) و قطعاتی از آن در حاشیه قاره به جا میماند و به صورت مجموعههای افیولیتی نمایان میشود، لذا باید نتیجه گرفت که وجود (افیولیت) به صورت تیغههای نابرجا و در کنار گسلهای رورانده، حاکی از حضور اقیانوسی در حاشیه قاره مورد نظر بوده است.