وضعیت پوسته زمین در ایران
پوسته زمین از دو بخش با ترکیب سنگشناسی متفاوت درست شده است. یکی پوسته قارهای که گاهی معادل پوسته گرانیتی است و دیگری پوسته اقیانوسی که به عنوان پوسته بازالتی نیز شناخته میشود.
وضعیت پوسته زمین در ایران
پوسته قارهای ایران
بررسىهای ژئوفیزيكی انجام گرفته توسط دهقانى و مكريس (١٩٨٣) نشان میدهد که ضخامت پوسته قارهای در پهنههای مختلف ایران با يكدیگر تفاوت دارد. برای مثال ضخامت پوسته قارهای در ناحیه کپه داغ حدود ۴۵ کیلومتر، در
البرز کمتر از ٣۵ کیلومتر، در تهران ۴٣ کیلومتر، در پھنه شرق ایران ۴٠ تا 48 کيلومتر، نواحی لوت ۴٠ کیلومتر، در آذربایجان تا ۴٨ کیلومتر و در پهنه مكران ٢۵ کيلومتر است که کمترین ضخامت پوسته قارهای در ایران میباشد.
در کمربند ولکانیکی ارومیه- دختر ضخامت پوسته قارهاى به حدود 25 تا 50 كيلومتر مىرسد. همين پژوهش نشان میدهد که ضخامت پوسته در مناطق دشت كویر و كوير لوت كمتر از ٢٠ كيلومتر میباشد.
به نظر میرسد ضخامت پوسته قارهای در محل برخورد صفحات، براى مثال در محل برخورد صفحه عربی به زاگرس یا در محل برخورد صفحه افغان به بلوک لوت از بيشترين ستبرا برخوردار میباشد.
به اعتقاد بیشتر زمین شناسان، پوسته قارهای ایران در اثر حادثه کوهزایی آسینتيک دچار چینخوردگی و شکستگی شده که به دنبال آن فرآیندهای دگرگونی گسترش یافته و سنگهای آذرین در این مجموعهها تزریق شده است. دگرگون شدن و نفوذ سنگهای آذرین، موجب استحکام و سختشدگی پیسنگ سرزمین ایران شده است.
بنابراین قدیمیترین سنگهای پوسته قارهای که اساساً از جنس دگرگونی و آذرين هستند، پیسنگ (Basement) ایران زمین را تشکیل میدهند.
پوسته اقیانوسی ایران
در ایران پوستههای اقیانوسی به صورت نوارها و پهنههاى با طول زياد و پهناى خیلی کم و تقریباً پیوسته در امتداد گسلها رخنمون دارند. برای مثال بيرونزدگی پوستههای اقیانوسی را در امتداد گسلهای تبریز، زاگرس، بشاگرد و دهشیر- بافت که سن کرتاسه پسین تا پالئوسن پسین دارند، میتوان دید.
آنها در اثر فرایند کافت قارهای ایجاد و در اثر فرورانش و فرارانش در سطح زمین جایگزین شدهاند. بررسىها نشان میدهد که در مجموعههای پوسته اقیانوسی ایران، هارزبورژیت در بین سنگهای الترابازیک از فراوانی بیشتری برخوردار است. پوستههای اقیانوسی دیرینه به شكل مجموعههای افیولیتی یا آمیزه رنگین در کنار بلوکهای قارهای نمایان میشوند.
کف دریای عمان از نوع پوسته اقیانوسی بوده که با سرعت حدود ۵ سانتیمتر در سال به زیر مکران فرورانش دارد.
علاوه بر این بقایای پوسته اقیانوسی در بخش جنوبی دریای خزر نیز گزارش شده است.
بربریان (١٩٨١) اعتقاد دارد که پوسته بازالتی خزر جنوبی بین ١۵ تا ٢٠ کیلومتر ضخامت داشته که توسط پوسته گرانیتی احاطه شده است.
پراکندگی پوستههای قارهای و اقیانوسی در ایران نشان میدهد که سرزمین ایران یک مجموعه نامتجانس از بلوکهای قارهای و رخنمونهای پوسته اقیانوسی با ضخامت، سن و تاریخ زمینشناسی متفاوتی میباشد. این بلوکها توسط گسلهای امتدادی در کنار یکدیگر قرار گرفته و هر کدام از این قطعات داستان زمینشناسی، رسوبی و تکتونیکی مربوط به خود را تجربه کردهاند.